Posted in Uncategorized

होलिका …

रंगोत्सवाची होळी…
फाल्गुन महिन्याचे आगमन आणि होळीचे दहन अगदी हातात हात घालून येतात. आणखी एका वर्षाला निरोप देताना, सर्वत्र पसरलेल्या दुष्ट प्रवृतींना आणि दुसवासाच्या गारव्याला ऐक्य, सत्य अन् विवेकाच्या अग्नीने राख करून, नव वर्षाचे स्वागत असंख्य रंगांच्या रंगाने करण्याचि प्रथा म्हणजे होळी.
होळीच्या अनेक कथा आहेत, सगळ्यात लोकप्रिय ती होलिका दहनाची.
भक्त प्रल्हाद भगवान विष्णुची उपासना निरंतर करत असे. हे त्याच्या पिता हिरण्यकश्यपु ह्यास काही रुचत नसे. त्याने काही ना काही प्रकाराने प्रल्हादास त्याची भक्ति बंद करण्यास सांगितले, पण प्रल्हाद काही ऐकेना. पिता एक राक्षस वृत्तीचा दानव होता, त्याला देवाचे अस्तित्व कसे पटणार! तो “देव” ह्या संकल्पनेचाच इतका द्वेष करायचा की प्रल्हादाचे अस्तित्वच त्याने संपुष्टात आणायचे ठरविले. त्याने आपली बहीण होलिका हीस लहानग्या प्रल्हादास अग्नीत आहुती म्हणून देऊन त्यास मारण्यास सांगितले. होलिकेस अग्नी-अभय प्राप्त होते. पण दुष्ट प्रवृत्तीस कुठले अभय! आहुती म्हणून अग्नी देवाने होलिका चा प्रसाद स्वीकारला. अन् प्रल्हाद आपल्या भक्तीत लीन राहिला. दुष्टत्वावर पवित्रतेचा आणि सत्याचा विजय झाला.आणि भक्त प्रल्हाद जीवित राहिला.
होळीच्या रूढी अशा आहेत, की पोर्णिमेच्या दिवशी, सूर्यास्ता नंतर, साऱ्या शुद्धी करून, पांढरी शूभ्र वस्त्र परिधान करून, होळी बांधून, तिची पूजा करावी. दूध, पुरण, तळण, ह्याचा सुग्रास नैवेद्य दाखवून, तिला पेटववी. तिला मीठ, मोहरी, धान्याची आहुती चढवावी. श्रीफळ अर्पण करावे आणि जल अर्पण करून, पूजेची सांगता करावी. प्रार्थना करावी की आपल्या सानिध्यात असणार्या सगळ्या दुष्टात्वाचा तुझ्या तेजस्वी अग्नित भस्म होऊन नाश व्हावा आणि सर्वत्र सूख, शांति व प्रेम पसरू देत. होळी रात्रभर जळु द्यावी आणि दुसर्या दिवशी सकाळी, धुळवडीची सुरूवात, ह्या शमलेल्या होळीच्या राखेला मस्तकी लाऊन करावी. काळी राख ही दुष्ट प्रवृत्ती च्या नाशाचे प्रतीक आहे, तर गुलाल हे त्यावर चांगुलपणा च्या विजयाचे प्रतीक आहे. शुभ्र वस्त्र ही मनातल्या भावनांच्या पावित्र्याचे प्रतीक आहे.
तेंव्हा हे तिन्ही एकत्र आल्यावर, किती सुंदर अर्थबोध होतो. मनाच्या पावित्र्याने दुष्टावर विजय रंगवीला.
तसा हा सण पाच दिवस चालायचा. म्हणजे पौर्णिमे पासून ते पंचमी पर्यंत. दूसरा दिवस धुळवडीचा. ह्या दिवशी गुलालाने एकमेकाना रंगवून प्रेम सर्वत्र पसरवतात. तिसऱ्या दिवशी, हळद कुंकू अभीर गुलालाने रंग खेळतात. चौथ्या दिवशी एकमेकांकडे जाउन मिठाई थंडाई वाटत वाटत सण साजरा करतात, तर पंचमी च्या दिवशी सग्ळे एकत्र येऊन, खाणे पिणे, मौज मस्ती, रंगवा रंगवी करून संध्याकाळी आपापल्या घरी परतात.
होळीचाच आणखी एक पैलू म्हणजे 
कृष्ण-लिला. ती कुणास ठाउक नाही? “कान्हा ना मारो पिचकारी..” अशा विनवण्या करणाऱ्या गोपी आणि गवळणी. आणि आपल्या खट्याळ खेळांनी त्यांना सतावणारा आपला सर्वांचा लाडका गोपाळकृष्ण.. आधी रगावणाऱ्या आणि नंतर त्याची वाट पाहाणाऱ्या गोकुळ च्या गवळणि आणि द्वारकेच्या गोपिका. आणि मग गोपळाचा कन्हैय्या झाला तेंव्हा त्याची राधा आणि सर्व त्याच्यावर प्रेम करणाऱ्या गोपी-गावाळणी. होळी चे महत्व प्रेमाशी जुळवून देतात, ज्याला कसलीही सीमा नाही, वयाचे बंधन नाही, की काळाची ओढ नाही. .
तर, होळी हे दूष्ट प्रवृत्तीच्या नाशाचे प्रतीक आहे. खरतर होळी ह्या उत्सवाचा उगम भारतातल्या उत्तर प्रांतात झाला आहे, पण आज संपूर्ण देशाने त्याला आपल्या रंगात रंगवून घेतलाय. मूळचा हिंदू सण असून आता त्यास एक सामाजिक प्रथा म्हणून बघितला जातो. राष्ट्रीय सुट्टी जाहीर असते आणि सर्व जात-पात, भाषा, वर्ण, वयाचा कुठलाहि भेद न मानता, मनसोक्त रंग लूटतात. एकमेकांना आपलंस करून घेत असतात. साथीला पुरणाची पोळी आणि थँडाई आणखीनच रंगत वाढवते. उत्साहाच्या ह्या बहुरंगी इंद्रधनूने ही अवघी पृथ्वी सजीव होते. सर्वत्र आनंदी आनंद, हर्ष अन् उल्हास पसरलेला असतो.
पांढारी शूभ्र वस्त्र घालून, पावित्रतेला मान देऊन, त्यावर प्रेमाचे, उल्हासाचे, सत्याचे, संस्कृतीचे, विवेकाचे, असे रंग चढवावे की पूर्ण वर्ष सुख शांती आणि समृद्धीच्या भरभराटीत पार बुडून जावे.
अशी ही होलिका आज मात्र कोरोना सारख्या महामारीला जाळून टाकू दे आणि जगावर आलेलं हे संकट दूर होऊ दे म्हणून आपण तिला  प्रज्वलित करूयात.

जय होलिका माते🙏🙏

© पल्लवी उमेश
होळी 2021

Posted in Uncategorized

संवाद मनीचे…..

8मार्च निमित्ताने एक मनात कल्पना आली की आज राजमाता जिजाबाई आणि राणी लक्ष्मी बाई आज काय बरं एकमेकींशी बोलत असतील?

राजमाता जिजाबाई आणि राणी लक्ष्मी बाई एकमेकींशी फोन वर बोलताना नक्की काय बोलत असतील बरं?….

बघायचे आहे का?…..

मग या मागे माझ्या गुपचूप…आवाज न करता ….शू sss! शांत…एकदम शांत रहा…

अनायसे दार उघडेच आहे…ऐकूया का?..

हम्म……

“हॅलो ssss”

…………

“हं ! हॅलो! कोण ?…..हॅलो sss कोण बोलतंय?”

“हॅलो ss, हॅलो….नीट आवाज येत नाहीय….”

“बहुदा नेट वर्क प्रॉब्लेम असावा…..थांबा हं!…..मी बाहेर अंगणात जाते….नेटवर्क सापडते तिथे……..”

“हं! हॅलोs ! येतोय का ताई आता माझा आवाज?”

“हां ss! येतोय ! कोण बोलतंय? नंबर सेव्ह नाहीय आपला.”

“अहो ताई! मी पहिल्यांदाच फोन करतेय तुम्हांला, कसा असेल सेव्ह माझा नंबर?”

“बोलतंय कोण पण ते कळेल का?….”

” अरे हो!…सांगते सांगते ताई! पण आधी माझा मुजरा नाही ,पण नमस्कार स्वीकार करावा आपण.. नमस्कार ताई !..”

“हं !नमस्कार !..बोला न तुम्ही…”

“ताई मी माझी ओळख करून देते…..

मी मनकर्णिका…..काशीच्या मोरोपंत आणि भागीरथी तांबे यांची सुपुत्री….आम्ही तांबे कुटुंब मूळचे सातारा जिल्ह्यातील धावडशी गावचे आहोत. पण माझा जन्म उत्तर प्रदेशातील काशी येथे झाला होता, म्हणून मी काशीकर…..”

“अरे हो ! म्हणजे लक्ष्मी बाई का?”

“हो हो…मीच ती ताई…”

“बोल ग बोल बाळा…कशी आहेस? अग काही दिवसांपूर्वीच तुझी आठवण झाली बघ…”

“का हो ताई?..काही विशेष?”

“अग सहज…महिला दिन आला की तुझीच तीव्रतेने आठवण सर्वांनाच होते बघ….”

“हो न ताई! माहीत आहे मला….”

“अग ! आता प्रत्येकाच्या घरी जसा शिवबा जन्माला यावा वाटतो, तशी प्रत्येकाकडे एक झाशीची राणी पण जन्माला यावी वाटते बरं!…….नव्हे तिला तसे आज घरोघरी घातक पुरुषी वृत्ती ठेचायचे शिक्षण ही दिले जात आहे,ही कौतुकाचीच बाब आहे…”

” ताई खरंच! आता भारतीय समाज बदलायला लागलाय…पण लोक मात्र आपापसात जमवून घेत नाहीत असे दिसतेय….बाहेरची संकटे ओळखून आपापसात सामंजस्याने राहिला हवे….

तुमच्याकाळी मुघलांचा त्रास होता..पण जनता एकत्र एका छताखाली होती…तुम्ही शिवबांना उत्तम शिकवण देऊन उत्तम गुरूच्या मार्गदर्शनाने स्वराज्य रक्षणाचे उत्तम धडे दिलेत…त्यात हयगय केली नाहीत…प्रसंगी अति कठोर ही झालात…

पण शिवबांना त्याच्या ध्येयापासून न डगमगता पुढे जाण्यास प्रवृत्त केलेत..म्हणून शिवबा राजा शिव छत्रपती झाले ..ते केवळ आपल्या छायेच्या कठोर मुत्सद्दी मार्गदर्शनानेच ताई !”

“हो ग बाळा! आमचा काळ वेगळा होता…शिवबाचे पितृछत्र हरवले होते…सती जावे  की शिवबाला संभाळ करून राष्ट्रनिर्माण करावे ?..हे दोनच मार्ग माझ्या समोर होते त्यावेळी….मग मी माझ्या मातीचा विचार करून मागे फिरले बघ!….

आणि शिवबात राष्ट्र प्रेम जागविले….त्याला मार्गदर्शन केले…आई भवानीच्या कृपेने सारं घडत गेलं ग…मी मात्र निमित्तमात्र हो!सारं श्रेय शिवबा आणि त्या जिवास जीव देणाऱ्या मावळ्यांचे हो !…..”

” हो न….म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराज माझे आदर्श आहेत ताई !….मी खूप मानते त्यांना..त्यांना ही माझा मानाचा मुजरा सांगाल न ताई!..”

“हो ग नक्की सांगेन….

बरं तू कशी आहेस? आणि दामोदर कसा आहे ग?….. ब्रिटिशांनी तुला खूपच त्रास दिला न? ….आपलेच लोक फितूर झाल्याने तुझ्यावर चहु बाजूंनी हल्ला केला गेला, हे ऐकलं मी……. खूप राग आला होता मला…..पण बघत बसण्या पलीकडे मी काहीच करू शकले नाही……पण एक प्रश्न पडला मला ,की इतक्या लहान वयात म्हणजे 21 /22 वर्षांची जेमतेम तू….एवढं धाडस कसं काय तुझ्यात?… ते ही एव्हढ्याच्या चिमुकल्या दामोदरला पाठीशी बांधून तळपत्या तलवारीनिशी झाशी वाचवायला रणांगणावर एका विद्युलते सारखी चमकत होतीस बाळा…….खूप खूप अभिमान वाटला मला…”

“काय करणार ताई …हे परकीय लोक म्हणजे आपल्या देशाला लागलेले ग्रहण आहे नुसते….आपण मुघल,ब्रिटीश यांच्याशी लढलो, तर आता चीन, पाकिस्तान त्रास देताहेत आपल्या देशाला….

पण आपण काही कमी नाही हा इतिहास जागवताहेत बरं का आपली पुढची पिढी , यातच खूप समाधान वाटतंय….”

” हो ग! आणि आपल्यावेळी तलवारी होत्या…गनिमी कावे करून, किंवा प्रत्यक्ष समोरासमोर युद्ध होत होतं…..काही दिवसात निकाल लागायचे….पण आता तसे नाही….तू बघतेस न….सीमेवर जरी जवान सिद्ध असले लढायला, तरी मशिनग्नस, फायरींग,आणि हवाई हल्ले…क्षेपणास्त्र,…बलेस्टिक मिसाईल्स…पाणबुड्या….फ्रिगेट…मोठमोठे  वॉरशीप्स….इंटरनेट हल्ले ….किती सांगू?…..किती प्रगती झालीय……संगणकात ही प्रगती होऊन कुठे काय चाललंय हे क्षणार्धात कळतंय….”

“हो न…खूपच प्रगती…पण ताई सध्याची परिस्थिती थोडी खटकतेय मला….आज काल लोकसंख्या प्रचंड वाढलीय, आपापसात मतभेद वाढलेत, स्रियांवर अत्याचार वाढलेत…. स्त्रिया शिकल्या तरी अजूनही असुरक्षित आहेत….माझ्या बाबांनी जसे मला लहानपणी युद्धकलेचे बाळकडू दिले, तसे आज मुलींना लहानपणापासून नाजूक न ठेवता किमान स्वसंरक्षणाचे  बाळकडू पाजायला हवे……म्हणजे कुणाची टाप आहे तिच्याकडे वाईट नजर टाकायची?,..हो न?”

” हो ग…तू म्हणतेस ते खरंय ! आमच्या वेळी स्त्रीकडे खूप आदरानेच बघितले जायचे.एवढेच नव्हे, तर कल्याणच्या सुभेदाच्या सुनेला …एका स्त्रीला शिवबाने आदर देऊन सन्मान करून तिला परत पाठवले होते…..तर स्त्री वर अत्याचार करणाऱ्याचे हात ही तोडले होते……ही परंपरा पुढे ही जपली गेली होती….शिवबा स्त्रियांना नेहमीच आदराने आणि सन्मानानेच वागवत असे. पण आता तू म्हणतेस तशी परिस्थिती आहे  खरं! पण आज स्त्रियांचे प्रगत रूप ही बघितलेस न!अगदी अचंबित व्हायला होते हो! आज त्या पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून कामे करतात……. ,ते ही घरच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत! आज कुठल्या क्षेत्रात नाही स्त्री हे शोधणाऱ्याला बक्षीस द्यावे लागेल म्हणते मी!…हो न?..”

” तर हो! सायकल ,रिक्षा ते विमान ,काही विचारू नका….त्या अंतराळात सुद्धा वास्तव्य करून आल्यात….शिवाय देशाचे पंतप्रधान, राष्ट्रपती पद ही भूषवतात…. समाजात आज अशा असंख्य स्त्रिया दिसतील, की ज्या दशभुजा होऊन एकाचवेळी अनेक कामे सांभाळत आहेत…

कोमल,प्रेमस्वरूप,व वात्सल्य रूपा बरोबर ती प्रसंगी महिषासुर मर्दिनी ही होते, आणि…..”

“आणि प्रसंगी झाशीची राणी सुद्धा….”

“हा हा हा….आणि कडक जिजाऊ पण बरं ताई…”

“हा हा हा….बरं ! चल सदरेवर जायचंय मला आता…वेळ झालीय…खोळंबले असतील सगळे….

तू अजून सांगितलेच नाहीस, फोन का केला होतास?…..एक सांगू का तुला?..”

“हं…”

“तुझ्याशी बोलताना किनई असे वाटलेच नाही ,की आपण प्रथमच बोलतोय…. खरंतर किती विभिन्न काळातील आपण दोघी….पण गप्पा कशा मस्त जमत गेल्या, हो न!  वयात ही एवढे अंतर असून बरोबरीच्या जणू सख्याच  आपण!….”

“हो न ताई! मला ही सुरुवातीला थोडं दडपण आलं होतं तुमच्याशी बोलताना…पण नंतर अजिबात नाही……”

“हं..”

“ताई !तुम्हांला अशासाठी फोन केला होता की  उद्या जागतिक महिला दिन सर्वत्र साजरा करत आहेत….दरवर्षीच करतात….मग विचार केला,की आपण का करू नये?…म्हणून मनात होतंच खूप दिवसा पासून….आणि म्हणलं करू साजरा हा दिवस….”

“अरे वा!….मस्त कल्पना आहे….कोण कोण आहे? आणि संकल्पना काय आहे?”

” खूप जणी आहे अहो! राणी ताराराणी बाई, राणी चेन्नम्मा,कॅप्टन आझाद हिंद सेनेच्या लक्ष्मी सहगल, अहिल्याताई, सावित्रीबाई, सई बाई ,रमाबाई रानडे,आनंदीबाई जोशी,मदर तेरेसा, अँनी बेझन्ट, इंदिरा गांधीपण आहेत……

 शिवाय ती कल्पना चावला पण आहे. आणि नुकत्याच सामील झालेल्या सुषमा स्वराज पण आहेत…खूप जणी आहेत…”

“बरं बरं !….पुढे?”

“अहो ताई! तुम्हांला एक विनंती आणि आग्रहाचे निमंत्रण मी सर्वांच्या वतीने देतेय, की या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान तुम्ही भूषवायचे !….ही सर्वांची मनापासून इच्छा आहे….ती तुम्ही मान्य करावी ताई, एवढ्यासाठीच हा फोन केला होता मी…..”

“ओह! बरं …पण तुमचा उद्देश काय या संमेलनाचा?”

” आज अनेक स्त्रिया अशा आहेत की ज्यांना पुढे जायचा नेमका मार्ग दिसत नाहीय….अशा भगिनींना आपण मार्गदर्शन करून प्रोत्साहित करणे….स्वावलंबी आणि स्वाभिमान बाळगून स्वतःची प्रगती सन्मानाने कशी करावी याचे मार्गदर्शन….”

“मस्त आहे कल्पना…”

“शिवाय आपल्या पैकी बर्याच जणींकडे ही शिकवण्याची अनुभवातून आलेली हातोटी आहे…सगळ्याच तयार आहेत मार्गदर्शन करायला…..उत्सुक सुद्धा….तुम्हीं पण येऊन अध्यक्ष स्थानावरुन शिवाजी राजेंना आपण कसे तयार केले, किंवा ते छत्रपती होण्यात आपला काय सहभाग होता ते सांगून मार्गदर्शन करावे…असे वाटते..”

“हो जरूर येऊ आम्ही. नक्की येऊ. मला ही भारतीय सर्व स्री जातीशी संवाद करायला निश्चितच आवडेल, आणि तुम्हां सर्व काळातील कर्तबगार स्त्रियांना भेटायला ही .

विशेषतः तुला ! …सर्वात लहान असून कर्तव्यात महान आहेस हो! ही कल्पना सुद्धा तुलाच सुचू शकते….खूप आवडेल…..मी येते नक्की …!”

” धन्यवाद ताई ! मी बरोबर वेळेत तुम्हांला न्यायला येते !……तुमच्याशी बोलून खूपच छान वाटले मला ही ….आता प्रत्यक्ष उद्या भेटतेय… कल्पनेनेच खूप भारी वाटतंय ताई!……”

“हं… मला ही…चल बाय ग !..”

“हो ताई परत एकदा नमस्कार ताई! 

बाय ss…”

———————————————

©पल्लवी उमेश

जयसिंगपूर

Posted in Uncategorized

सावित्रीबाई फुले…

सावित्रीबाई फुले

आज सावित्री बाई फुले यांची 124 वी पुण्यतिथी..त्यामुळे आज त्यांच्याशी संवाद साधावा असे वाटले…….

आदरणीय ,
सावित्रीबाई फुले यांना सा.नमस्कार,

ताई आज तुमच्यामुळेच मी आज इतके मोकळे बोलु शकते, लिहु शकते…मत मांडु शकते…

खरचं ! हॅट्स ऑफ़ सावित्री ताई तुम्हाला..तुम्ही म्हणजे २०व्या शतकातील फ़ार मोठी गिफ़्ट आहे आम्हा महिलांना….तुम्ही हाल सोसले आणि फ़ळे आम्ही चाखतो आहोत…अर्थात तुमचीच ती इच्छा होती म्हणा…आज आम्ही शिकलो सवरलो …कुटुंबाची काळजी घेत सामाजिक जबाबदारीचे ही भान ठेवायला शिकलो आहोत…ताई ! आपल्या काही भगिनींनी तर इतकी प्रगती केली आहे की विचारुच नका…काही जणींनी अंतराळात मुक्काम करुन फ़ार मोठी कामगिरी ही केली आहे…आणि अजुन ही करत आहेत…तर काही देशाच्या उच्चस्थ पदाच्या मानकरी ही झाल्यात…एवढेच नाही तर गाड्या, विमाने, मेट्रो,रेल्वे…..काय काय नाही चालवत ? ताई खरचं आज तुम्ही हव्या होत्या…तुम्ही लावलेल्या रोपट्याचे किती मोठ्या वटवृक्षात रुपांतर झाले ते तुम्ही बघायलाच हवे असे वाटते.. अर्थात तुम्ही इथे आमच्या आसपास असल्याचे जाणवतेच आम्हाला….तरी ही तुमच्याशी बोलायचा मोह नाही आवरु शकले…
ताई या वटवृक्षाखाली मात्र ब-याच काही घटना ही घडतात हो…अजुन ही काही चालीरिती ,प्रथा या आम्हा बायकांच्या पिच्छा सोडत नाहीत बघा..मघाशी सांगितलेच मी अजुन ही काही ठीकाणी कडक सोवळे-ओवळे पाळावे लागते..अंधश्रद्धाच्या नावाखाली काही कुप्रथांना सामोरे ही जावे लागते आहे…तर अजुन ही काहींच्या नशिबी हुंडाबळी, अत्याचार,बलात्कार, विनयभंग, या घटना या एकेक पारंब्यांना लटकत आहेत…नव्हे तर या पारंब्यांना या घटनेशी सामोरे जावे लागत आहे. काही काही पारंब्या या जाड आहेत, तर काही पातळ ; पण त्या आहेत हे सत्य आहे….वासनांचा चिखल तुडवण्यासाठी म्हणुन ही काही पारंब्यांची शिकार केली जाते….मग त्या पारंब्या कोवळ्या आहेत की जुन हे ही पाहीले जात नाही….मग या पारंब्या आक्रोश करतात तेंव्हा फ़क्त पानांची सळसळ होते…क्षणभर वारे सुटते आणि मग सारं काही शांत होत…..पुन्हा नवीन पारंब्याच्या शोधात शिकारी भटकत येतोच……

ताई हे कुठे थांबणार हो?…आपण जेंव्हा स्त्रीला उंब-याबाहेर श्वास घ्यायला शिकवत होतात तेंव्हा हे आपल्या ध्यानी ही आले नसेल नाही का?

ताई आता तर या पारंब्यांची नुसती चाहुल जरी लागली तरी ती उपटुन टाकुन देतात हो! त्यावेळी किती वेदना होतात आम्हाला……त्या वेदनांची चाहुल जरी लागली तरी आमचे आतडे तुटते….विदिर्ण होते….एवढा मोठा झालेला हा वृक्ष सुद्धा हुंदके देवुन देवुन रडतो…आतुन पोखरला जातो…आक्रंदन चालुच असते आमचे…पण आमच्या दु:खाचे साधे पडसाद ही त्यांना ऐकु येवु नयेत हे आमचे दुर्देव !

त्यातुन ही काही पारंब्या नको त्या ठीकाणी उगवल्याच, तर त्यांना फ़ुलण्याआधीच मीठ चारुन पाणी तोडतात…आणि वर दुधाचा अभिषेक करतात….म्हणजे विषबाधेने तिचा मृत्यु अटळच….शिवाय पुराव्या आभावी घडल्याने….तेरी भी चुप और मेरी भी चुप !….असे आणि किती किती गोष्टी घडत आहेत ताई …..काय सांगु तुम्हाला? यांना कसे कळत नाही की नवीन नवीन पारंब्या उगवल्या, वाढल्याशिवाय ही सृष्टी कशी बहरेल?कशी फ़ुलेल? जर असेच घडत राहिले तर त्यांचा नाश होइलच शिवाय त्यामुळे एक दिवस आमचा हा वटवृक्षाचा डोलाराच कोसळुन भुईसपाट होइल ….आणि मग ताई परत शून्यातुन सुरुवात करावी लागेल…
परत तुम्हाला नव्याने जन्म घ्यावा लागेल….

मात्र ताई त्यावेळी मात्र नक्की विचार करुन काही निर्णय घ्यावा आपण असे मला वाटते..
तरी ही ती वेळ परत येवु नये अशीच आमची तुमची सर्वांची इच्छा आहे ……हे नक्की !
ताई आज तुमची आठवण झाली आणि तुमच्याशी संवाद ही साधता आला….

धन्यवाद….
पुनः विनम्र अभिवादन

© पल्लवी उमेश
10 मार्च,2021

Posted in Uncategorized

नवीन वर्ष…..

नवीन वर्ष….

सरत्या वर्षाला निरोप देताना
खूप काही गवसले बहुदा
आठवणींच्या गाठोडीत
हरवून बसले स्वतःला

काय घडले,किती बिघडले
नोंद ठेवता ठेवता मीच विसरले
कित्येक गेले आणि गमावले
सोडून सारे पुढे सरकले

आले सुगंधी क्षण ही कोवळे
हलके फुलके मोरपीस फिरले
क्षणांचे ही सोने केले
आनंदात न्हावुन गेले

आली सवारी संकटाची
जगभरात पुरुनी उरली
कंबरडे मोडले जनमानसाचे
घरात कोंडुनी श्वास स्वतःचे

वर्ष सरले भितीने पछाडले
कित्येक स्व नाते गमावले
मास्कचे दागिने स्वीकारले
अन जगायला परत आसुसले

नवीन वर्ष दारात उभे
चाहूल सुखाची दिसे
विसरून सारे सामोरे जाऊ
नववर्षाचे स्वागत करू

नवीन वर्षाच्या सर्वांना हार्दीक शुभेच्छा!


©पल्लवी उमेश
31 डिसेंबर,2020

Posted in Uncategorized

शरपंजरी भीष्म ‘बाबा’…प्रथम पुण्यसमरण

ती.कै. प्रा.डॉ.प्रभाकर पां.पाठक
यांचा प्रथम स्मृती दिन🙏
त्यानिमित्त त्यांना ही भावपूर्ण शब्दांजुली🙏

“शर पंजरी भीष्म..’बाबा’…”

बघता बघता वर्ष सरले ही!

आज आपोआपच गतपटलावरची स्मृतिचित्रे फेर धरून सुंदर नृत्य करत आहेत..एकेक आठवणी ताज्या होत आहेत…हा ही खूप सुखद अनुभव आहे…

बाबांची एकेक गोड आठवण आठवतेय..

अगदी माझ्या शाळेत नाव घालण्याचा प्रसंग ही लख्ख आठवतोय..जसं कळत वय सुरू झालं, तो प्रसंग…मी अंजली 😊 पण शाळेत नाव घालताना बाबांनी परत एकदा बारसं केलं, आणि नरेंद्र म्हणजे मोठा भाऊ माझा, त्याची भगिनी म्हणून अस्मादिकांचे निवेदिता हे नामकरण पार पडलं…..आज बाहेरच्या जगात मला याच नावाने ओळखतं होते….

दयानंद कॉलेजचे माजी प्राध्यापक

कै.डॉ .प्रा.प्रभाकर पांडुरंग पाठक हे माझे वडील. आई ही त्याच कॉलेजची माजी प्राध्यापक होती.आम्ही तीन भावंडे. मोठा नरेंद्र,मधला रवींद्र आणि धाकटी मी अंजली. आम्हीं वडिलांना बाबा म्हणत असू.

बाबांना सर्व गोष्टींची आवड होती. संगीत ऐकणे,नाटक-सिनेमा बघणे, फिरणे, व्यायाम, सायकलिंग या सर्व गोष्टींची आवड होती… बहुदा संपूर्ण भारत ,नेपाळ,कुवेत ही बघून झाले त्यांचे.कधी आई बरोबर,तर कधी PHD निमित्त…! वयाच्या 65 व्या वर्षी त्यांनी ट्रीप मध्ये असताना गंगा नदी पोहून पार केली…बरोबरचे सहप्रवासी आणि आई नावेत होते तर हे नदी पोहुन पार करत होते…. तब्येतीने या वयात ही एकदम फिट होते. वयाच्या अंतापर्यंत डायबेटीस,बी पी बिल्कुल आसपास ही फिरकले नाही त्यांच्या. वयाच्या 70 पर्यंत तरी औषधे कधी ही घेतली नाहीत त्यांनी. बाबांना संगीताची गोडी होती ,म्हणून शास्त्रीय संगीतांच्या असंख्य कॅसेट,आणि व्हिडीओ कॅसेट त्यांच्याकडे होत्या…आज आमच्या कडे दिल्यात पण जमाना बदललाय… त्यांना फोटो काढण्याचे विलक्षण वेड होते.त्याकाळी कॅमेरा घेऊन आमचे आणि सर्व पाठक कुटुंबियांचे फोटो काढून,विविध अल्बम तयार केले होते …आज त्याच आठवणी त्यांच्यामुळेच सर्वांकडे आहेत. असे रसिक बाबा मला मिळाले म्हणून मी प्राउड फील करते.

बाबांनी त्याकाळी लव्हमॅरेज करून 60 वर्षे सुखाने संसार केला. जीवनाचे अनेक चढउतार अनुभवले , अनेक समस्यांना तोंड दिले….मी तर म्हणते समस्या हेच त्यांचे जीवन बनले होते…संसाराच्या ऐन तारुण्यात आईचा मोठा अपघात होऊन आई दिव्यांग झाली होती…बाबांनी अशा कठीण प्रसंगात आईच्या आणि नातेवाईकांच्या आधारे आपला संसार पुढे आणला…आमची तिघांची उच्च शिक्षणे केली…आणि आम्हां तिघांना मार्गस्थ केले…रिटायरमेंट झाल्यावर पुढची आईसोबत भारत भ्रमण स्वप्ने ते पूर्ण करत होते हळूहळू. पण …. नियतीला ते मान्य नव्हते…अचानक एके दिवशी प्रचंड कंबर दुखीने खाली कोसळले…आणि दोन दिवसात जानेवारी 2003ला त्यांचे मणक्याचे ऑपरेशन झाले आणि ऑपरेशन फेल जाऊन बाबांचे दोन्ही पाय कायमचे लुळे पडले……खूप मोठा धक्का होता तो सर्वांनाच…..

बाबा तर पार कोलमडले ….इतके वर्ष आईचा एक पाय आणि ते.. असे तीन पायांची गाडी ते चालवत होते…पण आता?……खूप मोठा यक्ष प्रश्न होता….

आईने खूप वेगवेगळे उपाय,मालिश करून बघितले… अनेक वर्षे…..पण सर्व प्रयत्न निरर्थक ठरले…आणि सत्य मान्य केले..

कसे बसे कुबडी वर तर कधी वॉकर वर आपली मार्गक्रमणा करू लागले….

बाहेर पडायचे सर्व मार्ग एकाकी बंद झाल्याने त्यांनी वाचनाकडे मन वळवले….आणि वाचता वाचता लेखनाची ही गोडी लागली.

आणि त्यांनी गोंदवलेकर महारांजांच्या आशीर्वादाने त्यांचे चरित्र लिहून पूर्ण केले…त्याला प्रसिद्धी मिळाली,पुरस्कार ही मिळाला…..आणि हाच महाराजांचा आशीर्वाद आणि संकेत समजून त्यांनी पुढे अनेक पुस्तके लिहिली. 50 च्यावर त्यांनी पुस्तके लिहिली आणि अनेक पुस्तकांना मोठमोठे पुरस्कार प्राप्त झालेत..

आईची खंबीर साथ आणि प्रथम परीक्षक व प्रथम वाचक म्हणून तिची खूप साथ मिळाली..2003 ते 2019 पर्यंत ते पूर्ण बेडवरच होते आणि ही लेखन साधना करत ते आपली जीवन मार्गक्रमणा करत होते…2006 ला आई बाबांनी सोलापूर सोडले ते कायमचेच…परत एकदा तरी सोलापूरला जाऊन यायचे होते त्या दोघांना पण परतीचे मार्ग बंद झाल्याने, त्यांचे ते स्वप्नच ठरले…असो!

दयानंद कॉलेज हे त्यांचे कार्यक्षेत्र होते…. तिथे त्यांनी आपले एक स्थाननिर्माण केले होते… सर्वांचे लाडके प्रोफेसर होते. कॉलेज लायब्ररीत तर ते खूप रमायचे… पुस्तकांवर मुलांसारखे प्रेम करायचे. पुस्तकांची काळजी ही तितकीच प्रेमाने घ्यायचे… घरात एक लायब्ररी ही होती त्यांची.. असंख्य पुस्तके होती आमच्या घराच्या लायब्ररीत.. त्यात मोठमोठ्या व्यक्तींची चरित्र,लेख संग्रह, आध्यात्मिक, राजकीय, अशी हिंदी आणि मराठी पुस्तके होती . पुस्तकाला खाकी कव्हर घालून व्यवस्थित त्यावर सुवाच्च अक्षरात त्याचे नाव लिहिलेले असायचे… आज ही त्यातील काही पुस्तके माझ्या कडे आहेत त्यांच्या हस्ताक्षरात. सोलापूर सोडताना आणि आयुष्याचा शेवट जवळ आलाय हे कळल्यावर या दोन्ही वेळी त्यांनी आपली पुस्तके आपल्या विद्यार्थ्यांना ,काही लायब्ररींना आणि काही गरजूंना, स्नेह्यांना त्यांनी प्रेमाने पुस्तके भेट दिली आहेत.. बाबा आणि पुस्तके हे एक समीकरणच होते असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही..ते कुणाशीही कोणत्या ही पुस्तका बद्दल भरभरून बोलत…त्यांचे लेखक आणि त्यांची पुस्तके आणि त्या पुस्तकातील संदर्भ हे सगळे मुखोद्गत होते….भरभरून बोलायचे ते… मला तर वेळोवेळी हे पुस्तक वाच..ते पुस्तक वाच… कादंबऱ्या वाच,चरित्रे वाच म्हणून सतत लेखकांची नावे सुचवीत…बरीचशी आणून ही देत किंवा पाठवत होते…वाढदिवसाला हमखास एखादे पुस्तक असायचेच…वाचन लिखाणाची गोडी त्यांनीच मला लावली..त्यात आईचा ही मोठा हात होता, हे ही स्मरणकुपीत आहे बरं!

बाबांना मी “शरपंजरी भीष्म” असे म्हणायला एक कारण आहे. महाभारतात अर्जुनाच्या बाणांनी विद्ध झालेले पितामह भीष्म जवळ जवळ ५८ दिवस शरपंजरी पडले होते! महाभारताचे युद्ध तर केवळ १८ दिवसच लांबले आणि भीष्मांना मात्र ५८ दिवस असं खितपत पडावं लागलं. परंतु अंती शरपंजरी पडल्यावर त्यांना कळेना की त्यांच्या हातून असे कोणते पातक कोणत्या जन्मात घडले, ज्यामुळे आता त्यांना हे क्लेश सहन करावे लागत होते. याविषयी श्रीकृष्णाने त्यांना मदत केली जेणेकरून त्यांना नीट आठवण व्हावी .आणि त्यांनी सर्पाचे उदाहरण दिले.एकदा वाटेत एक सर्प निपचित पडलाय असे समजून त्यांनी बाणाच्या टोकावर धरून बाजूच्या झाडीत भिरकावला आणि नेमका तो काटेरी वनस्पतीवर पडला,दुर्देवाने तो जिवंत होता.आणि हालचाल करून अधिक जखमी होत मृत पावला.त्याचीच ही पूर्वजन्माच्या कर्माची शिक्षा म्हणून शेवटी बाणांच्या शय्येवर शेवट आला असे त्यांनी समजून घेतले….ही गोष्ट बाबांना लागू होते असे मला वाटले.बाबा शेवट पर्यंत मलाच असे का व्हावे, आज पर्यंत कुणाचे वाईट केले नाही,मी एवढा फिरणारा,सायकलिंग करणारा, व्यायाम करणारा असताना अचानक दोन्ही पाय गमावून अंथरुणाला खिळून कसा बसलो? एक नव्हे… दोन नव्हे….. तब्बल 16 वर्षे?…. किती मनाची तडफड झाली असेल! किती यातना! बर , आधीची वर्षे आईचे पायाचे दुखणे काही कमी नव्हते…खुब्याचे हाड मोडल्याने आणि 8 ऑपरेशन्स करून ही कायमचे अधुत्व तिने स्वीकारले होतेच न! मग?….पण नियतीला हे मान्य नव्हते, अजून तुझे दुःख भोगायचे बाकी आहे म्हणून की काय….! पण हारतील तर ते माझे बाबा कसे असतील?…. अशा दिव्यांग अवस्थेत इतकी वर्षे पडून ही साधना करत राहिले.. म्हणून “शरपंजरी भीष्म ‘बाबा’..”म्हणते मी.🙏

फिनिक्स पक्षाप्रमाणे मनाची उभारी घेत ,आहे त्या प्रसंगाला तोंड देत, इतक्या वर्षांची प्राध्यापकी,वाचन आवड पुढे लिखाणात अक्षरशः ओतली…आणि एकापेक्षा एक सुंदर पुस्तकांनी त्यांच्या हाती जन्म घेतला….अनेक मान सन्मान मिळाले,कौतुक ही खूप झाले…..

एकता” प्रकाशन पुणे तर्फ़े स्व.आनंदीबाई करमरकर यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा वैचारिक लेखनाबद्दलचा पुरस्कार त्यांना मिळाला..

“चेतना चिंतामणी: श्री बसवेश्वर” या ग्रंथ लेखनामुळे “बसवसेंटर” सोलापूर तर्फ़े “बसवरत्न” ही पदवी त्यांना बहाल करण्यात आली..

माझे बाबा अभाविप चे कार्यकर्ते होते.सोलापुरात त्यांनी अनेक वर्षे अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी पार पाडली होती. संघाचे संस्कार होते त्यांच्यावर.म्हणून ही असेल त्यांच्या पुस्तकांवर त्याचे राष्ट्रप्रेम दिसून येते.

आज त्यांची ग्रंथ संपदेची यादी खूप मोठी आहे. ती मी देत नाही पण पुरस्कार प्राप्त दहा ते बारा ग्रंथांची निवडक नावे तेवढी सांगणे आवश्यक वाटते.

राष्ट्र धर्माचे प्रणेते हा बृहद ग्रंथ,

राष्ट्रधर्मी विचारवंत..स्वामी दयानंद,

राष्ट्रधर्माचे प्रणेते स्वामी विवेकानंद,

श्री रामदास स्वामींचा राष्ट्र धर्म,

*राष्ट्र्धर्माचे आद्य प्रणेते सुदर्शन श्री कृष्ण *,

*संघ युगाचा शालीवाहन डॉ.हेडगेवार. *,

राष्ट्र धर्माचा दीपस्तंभ श्री गोळवलकर गुरुजी. हिंदुत्वाची दोन रुपे.

  • राष्ट्रधर्माचे शक्तिपीठ.*
  • राष्ट्रभक्तीची दोन परिमाणे.*
  • राष्ट्रधर्म योगी पं. दीनदयाळ उपाध्याय.* राष्ट्रधर्माचा किर्तीस्तंभ ..मा. अटलबिहारी वाजपेयी. सावरकरांचा राष्ट्रधर्म.

डॉ.राममनोहर लोहिया: चरित्र , विचार,कार्य आणि आकांक्षा.

  • राष्ट्रधर्माचा शक्तिस्तंभ श्री लालकृष्ण अडवाणी.*
  • राष्ट्रधर्माचा कल्पवृक्ष मा. दत्तोपंत ठेंगडी.*

श्री.छ्त्रपती शिवाजी महाराज

डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर

इ…. अनेक ग्रंथ लेखन पुरस्कार प्राप्त आहे..

मा.पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी, मा.नितीन गडकरी, यांच्या वरील पुस्तके ही प्रकाशित झाली, व त्यांच्या पर्यंत पोहचली ही.

तर अध्यात्मावरील ग्रंथ संपदा ही प्रचंड आहे…

गोंदवलीचे चैतन्य(पुरस्कार प्राप्त),

दासबोधसार,

सद्गुरुंचे सद्गुरु श्री तुकाराम चैतन्य,

राघवेंद्र स्वामी,

वाल्मिकी रामायण,

ब्रह्मानंद महाराज,अशी अनेक पुस्तके तर…..

संतांची अमृतवाणी

आणि

संतवाणीची अमृतसरिता

आणि

श्रीमद भगवद्गीता: वाड:मयी श्रीमूर्ती प्रभूची……

हे अध्यात्मावरील तीन बृहद ग्रंथ बाबांनी लिहीले आहेत…

अशी अजुन अनेक नावे सांगता येतील…त्यांनी आकाशवाणीवर अनेक प्रवचने दिली आहेत. वृत्तपत्रिका, मासिकांतुन, दिवाळीअंकातुन ही अनेक लेखन केले आहे.

एका अविरत ज्ञान साधनेचा अंक संपला. त्यांच्या शारीरिक हालचालींना मर्यादा आल्यानंतरही त्यांनी जी अखंड ज्ञानसाधना केली, त्याला तोड नाही. त्यांचे निरंतर वाचन, चिंतन, लिखाण, अनेकांशी चर्चा, हे सर्व केवळ ज्ञान केंद्रित होते. त्यांच्या स्थानबद्धतेने त्यांच्या प्रसन्नतेवर कधीच यत्किंचितही परिणाम झाला नाही. स्थितप्रज्ञता यापेक्षा वेगळी काय असते?

त्यांनी जे प्रचंड लिखाण केले, विशेषतः तत्वज्ञान, धर्मसूत्र,अध्यात्मविद्या, संत साहित्य, निती शास्त्र वगैरे विषयांवर, ते अक्षरशः स्तिमित करणारे आहे.

आपल्याकडे सहानुभूतीने किंवा कीव करावी हे त्यांना अजिबात मान्य नव्हते…..

अशा दिव्यांग अवस्थेत त्यांच्या हातुन इतकी साहित्याची सेवा झाली हेच विशेष आहे…ते म्हणतात, “कदाचित माझ्या हातुन अशा प्रकारचे लेखन घडावे हीच परमेश्वराची इच्छा होती…अन्यथा मी सतत भ्रमणच करत राहिलो असतो..जे होते ते भल्यासाठीच !”

प्रकृतीची साथ नसताना ग्रंथ लेखनाचे महान कार्य त्यांनी केले. सध्याच्या काळात आपण जी विचित्र जीवनशैली स्वीकारली आहे, त्या नुसत्या जगण्याच्या संघर्षात त्यांनी निर्माण करून ठेवलेल्या ग्रंथसंपदेचे नुसते रसग्रहण करण्याची तरी आपली क्षमता आहे का? हा प्रश्न मनात आला, की अपराधीपणाची खोलवर जाणीव होते.

त्यांच्या अत्यंत शुद्ध कर्मयोगाने त्यांना अति उत्तम गती मिळेलच, यात संदेहच नाही.

महाजनो येन गत:स पंथ:।

या न्यायाने आपण त्यांचे अनुसरण करू शकतो का?असे क्षणभर वाटून जाते.

एक खंत मात्र मनापासून वाटते,ती म्हणजे एक दोन पुस्तके लिहून प्रसिद्ध झालेले लेखक मी बघितले आहेत….पण अशा प्रसिद्धीसाठी काय करायचे असते…ते आम्हां कुणालाच कळले नाही. बाबांना आज म्हणावी तशी प्रसिद्धी नाही मिळाली…ज्यांची मोठमोठ्या साहित्यिकांनी दखल घेतली,पुस्तकांना प्रस्तावना लिहिल्या ,पण माहीत नाही, म्हणावी तशी दखल साहित्यदरबारी नाही झाली असे वाटते🙏 ती निदान त्यांच्या मृत्यु पश्चात तरी दखल घेतली जावी ही इच्छा आहे🙏

अशा या उत्तुंग विचारशैली प्राप्त विद्यावाचस्पती कै. डॉ.प्रभाकर पांडुरंग पाठक यांचे आज वैकुंठगमनाचे वर्षश्राद्ध!🙏🙏

त्यांना माझी ही भावपूर्ण शब्दांजुली वाहते..

बाबा तुम्ही सतत माझ्या सोबत आहात तुमच्या पुस्तकांच्या रूपाने🙏🙏

Love you Baba…

Miss you Baba…

🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏

तुमचीच,

अंजली/निवेदिता

सध्याची

© पल्लवी उमेश

जयसिंगपूर