Posted in Uncategorized

नवरात्र महत्त्व…

आज आपण पाहणार आहोत नवरात्री व्रता विषयी ! हि माहिती आज देत आहे कारण ज्यांना या व्रताची माहिती नसते त्यांच्या पर्यंत आजच्या दिवसात हि माहिती पोहचेल व भाग्यालीखीत परिवारातील प्रत्येकाला हे व्रत करता येईल

१} नवरात्र म्हणजे काय ? त्याला शारदिय नवरात्र का म्हणतात ?

अश्विन शुध्द प्रतिपदेपासून शरद ऋतूचे आगमन होते. प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत साजर्या होणार्या देवीच्या या उत्सवास शारदीय नवरात्र म्हणतात. ९ दिवस उत्सव
चालतो म्हणून नवरात्र. १०व्या दिवशी उत्सवाची समाप्ती होते. नवरात्र हा वार्षिक महोत्सव असून घरोघरी साजरा होणे आवश्यक आहे. आपण दररोज पूजा करीत असलेल्या कुलदेवतेतील देवत्व अधिकाधिक प्रभावी व्हावे, तिचे आपल्या घरावर व कुटुंबियांवर कृपाछत्र असावे आणि अदृष्य शक्तीपासून तिचे आपल्या कुटुंबाला संरक्षण मिळावे या हेतूने शास्त्रात नवरात्र व्रत सांगितलेले आहे. नवरात्र व्रत जितके आवडीने, भक्तीने, हौसेने व मनःपूर्वक केले जाते, तितक्या अधिक प्रमाणात
त्या घरात एकोपा, शांती, सुख व समाधान नांदते.

२} नवरात्र हा कुळधर्म कोणी सांभाळावा ? त्यासाठी काय काय करावे ?

नवरात्र महोत्सव हा देवीचा म्हणजे शक्तीउपासनेचा असल्याने अत्यंत महत्त्वाचा कुळधर्म आहे. तो सगळ्यांकडे पाळला जाणे गरजेचे आहे. आपण कुटूंबातून विभक्त झालोत, आपले देव वेगळे केलेत, आपण आपले अन्न स्वतंत्र शिजवितो अशा सर्वांनी हा कुळधर्म पाळावा. आमच्या मोठ्या भावाकडे कुळधर्म आहे असे सोपवून रिकामे राहू नये. स्वयंपाक, मिळकत सगळे वेगळे असताना कुळधर्म कशाला दुसरीकडे सोपवायचा ? ज्या घरात स्वयंपाक व उपजिविकेचे साधन स्वतंत्र, त्या घरात कुळधर्म ही स्वतंत्र असायला हवेत. आपली आपली कुलदेवते आपण सांभाळली पाहिजेत. शिवाय कुळधर्माच्या संस्काराने घरातील मुलांच्या मनात चांगली स्मृती तयार होते. हा संस्कार सांभाळलाच पाहिजे. कुलदेवतेची प्राणप्रतिष्ठा ती देवता स्थापन करण्याच्या वेळी केलेली असते. ती पुढे दर बारा वर्षांनी करावी. म्हणून तिला प्रत्येक नवरात्रात स्वतंत्र प्राणप्रतिष्ठेची गरज नसते. तिच्यातील चैतन्य कायम टिकविण्यासाठी आपल्या परंपरेने कुलाचाराचे मार्ग सांगितलेले आहेत. नवरात्रात देवीचे घट, चंपाषष्ठीचे नवरात्र यामार्गे सेवा करीत राहिल्यास ते कर्म कुलदैवतेपर्यंत पोहोचते. कुलदेवतेची स्थापना केल्यानंतर काही काळ सेवा खंडीत झाल्यास संरक्षण कवच लगेचच संपत नाही. पण क्षीण होत जाते. त्यामुळे शक्यतो खंड करूच नये. चांगल्या शक्तीचा अनुभव यावा असे वाटत असेल तर परंपरेने चालत आलेले उत्सव साजरे करणे गरजेचे आहे.

३} वेदिका म्हणजे काय ?

वेदिका म्हणजे शेत. शेतीतील काळी माती आणून एका पत्रावळीवर बोटाचे उभे पेर उंचीचा व वीतभर लांबरूंदीचा सपाट ढीग करून एक मूठभर धान्य त्यात पेरावे. हे धान्य हळदिच्या पाण्यात रंगवून घ्यावे. यामध्ये सप्त धान्य येतात. ( तांदूळ, गहू, मसूर, हरभरा, तीळ, उडीद, मूग) पत्रावळीवर आपण जे शेत तयार केले त्यामः””वेदिकायैनमः” म्हणून गंधफूल वाहून पूजा करावी. ” सप्तधान्येभ्योनमः” असे म्हणून त्या शेतात तांदूळ, गहू, मसूर, हरभरा, तीळ, उडीद, मूग ही धान्ये पेरावीमः”” पर्जन्यायनमः” म्हणून त्यावर पाणी शिंपडावे. नंतर त्यावर वरूण देवतेची स्थापना करावी. काही जण वरूण ( कलश ) मातीचा किंवा तांब्याचा ठेवतात. त्यावर काहीजण नारळ ठेवतात. तर काही जण ताम्हण ठेवून उपास्य देवतेची स्थापना करतात. नंतर दिपाची प्राणप्रतिष्ठा करावी लागते. कारण शक्तीचे स्वरूप हे तेजोमय आहे. त्यासाठी जडधातूची समई किंवा नंदादीप वापरावा.

भोदीप देवी रुपस्त्वं कर्मसाक्ष ह्यविघ्नकृत |
यावन्नवरात्रसामप्ति: स्थात्तावत्वं सुस्थिरोभव ||

अशी प्रार्थना करून दीप लावावा. यासाठी दोन समयांची योजना करावी. त्यामुळे एखादी जरी शांत झाली तरी दुसरी चालू रहाते. विड्याच्या पानावर कुंकूवाने अष्टदल किंवा स्वस्तिक काढून त्यावर देवीचा टाक ठेवावा. पानाचे देठ देवाकडे ठेवावे. नवरात्रात इतर देवतांची षोडशोपचार पूजा करावी. टाक जागेवरून न हलविता फुलाने पाणी शिंपडावे व उपचार करावेत. सकाळ संध्यकाळ आरती करावी. देवीची स्तोत्रे, आरती, जोगवा म्हणावेत. ललिता सहस्त्रनाम, सौंदर्य लहरी, देवी अथर्वशिर्ष इत्यादी जे शक्य होईल त्याचे पठण करावे. उत्सवाच्या वातावरणामुळे मनात चांगल्या भावना येतात. आनंदी वातावरण निर्माण होते व देवीचे सतत स्तवन केल्याने स्फूर्ती निर्माण होते. ललिता सहस्त्रनाम : हे वेदातील सत्याला उजागर करते. ह्या परादेवतेचे सगुण वर्णन करते आणि पुजेचे मार्ग दाखविते व तिच्या कृपा प्रसादाची पद्धती स्पष्ट करते. ललिता सहस्त्रनामाच्या पठणाने तिच्या सर्व भक्तांच्या इच्छा पुरविल्या जातात. तिचे नाम हे कल्पवृक्षाप्रमाणे आहे. पुरुषांनी पठण करताना त्यातील ॐकाराचा उच्चार करावा. स्त्रीयांनी ॐकाराचा उच्चार न करता पठण करावे.

४} नवरात्राच्या उपवासाचे महत्त्व काय ?

उपवास ह्याचा अर्थः ‘ उप ‘ म्हणजे जवळ, ‘ वास ‘ म्हणजे रहाणे. भगवंताच्या जवळ रहाणे, त्याची सतत आठवण करणे. त्यासाठी सात्त्विक शुद्ध अन्न घेणे गरजेचे आहे. नवरात्रात नऊ दिवस उपवास करण्याची प्रथा आहे. घरातील मुख्य व्यक्ती ते उपवास करते. त्या व्यक्तीच्या हयातीनंतर घराची सूत्रे ज्याव्यक्तीकडे येतात, तिने ते उपवास करावेत म्हणजेच त्या कुटूंबातील कुळांनी ती प्रथा पुढे चालू ठेवली पाहीजे. शक्ती देवतेची उपासना करताना मन व शरीर शुद्ध रहावे, परमेश्वराचे सानिध्य लाभावे, त्याची सतत आठवण रहावी हा उद्देश आहे. ह्यामागे एकट्या दुकट्याचा विचार नसून संपूर्ण कुल परंपरेचा विचार केलेला आहे. उपवास आहे म्हणून, खिचडी, बटाटा वगैरे जड पदार्थ खाल्ले जातात. त्यामुळे शरीराला जडत्व येते. शरीर लवकर थकते. पोटात गेल्याबरोबर निद्रा येते. मग उपवास, आराधना होत नाही. म्हणून हलके, भाजके अन्न, दुध व फलाहार घ्यायचा. शिवाय जड पदार्थ खाल्याने पोटात आम वाढतो, त्याचा निचरा होत नाही, तोपर्यंत जांभया, आळस येत राहतो. बर्याच
बायका नवरात्रात तांबूल सेवन करतात. पण तांबूल रजोगुणी आहे. सत्त्वगुणी नाही. देवीला तो प्रिय आहे म्हणून तो नैवेद्यात समाविष्ट असावा, पण त्याचे सेवन करू नये. शरद ऋतुत पावसाळा संपल्याने नद्यांना गढूळ पाणी आलेले असते. निसर्गात अनेक जिव निर्माण होतात. काही मानवाला अहितकारक असतात. असे पाणी पोटात जाते व जड अन्नाचे सेवन यामुळे अनेक रोग शरीरात ठाण मांडून बसतात. आपले व्रताच्या दृष्टीने होणारे सात्त्विक आहाराचे सेवन रोगांचे उच्चाटन करते. म्हणून देवाला प्रार्थना केली जाते. ‘ जीवेत शरदः शतम | ‘ म्हणजे आपण शंभर शरद ऋतू पहावे ही प्रार्थना केलेली असते.

५} व्रताचे नियम काय आहेत ?

जे नवरात्र व्रत आचरतात त्यांनी नऊ दिवस केशकर्तन करू नये. गादीवर झोपू नये. दुसर्याच्या घरी अंथरूणावर झोपू नये अथवा बसूही नये. पायात चप्पल घालू नये.
पण आजकाल हे शक्य होत नाही. मनशांत ठेवावे. परान्न घेवू नये. उगाच चिडचिड करू नये. व्रत करतानाच ते समजावून घेवून करावे. आपण आपल्या कुलाच्या कल्याणासाठी हे करतो आहे हे लक्षात घ्यावे. स्वत:ला काय झेपणार आहे हे पहावे म्हणजे थोडक्यात स्वतःच्य शक्तीचे परीक्षण करावे आणि मगच व्रत करावे. जर व्रत करणे गरजेचे आहे आणि स्वतःची शक्ती कमी पडतेय असे आहे तर परमेश्वराला साक्षी ठेवून जेवढे आचरणे शक्य आहे तेवढे प्रामाणिकपणे करावे, त्याला सतत
प्रार्थना करावी, ‘ हे देवा, हे माझ्याकडून करवून घे ‘ व्रताचा अर्थ समजावून घेवून व्रत आचरल्यास आपल्याकडून ते पूर्ण होते, यात शंका नाही. ” हे देवी, माझ्या बुद्धीच्या ठिकाणी तुझा वास राहू दे. ” अशी देवीला प्रार्थना करावी. व्रताची आठवण ठेवली की देवीची आठवण आपोआपच होते. नवरात्रात जर सूतक आले किंवा सोहेर आले तर ज्या दिवशी ते संपेल त्याच्या दुसर्या दिवसापासून नवमीपर्यंत जेवढे दिवस मिळतील तेवढे दिवस नवरात्रोत्सव करावा. नवरात्र बसल्यानंतर अशौच
आले तर त्याला कोरडा म्हणजे साखर, पेढे असा नेवेद्य दुसर्याकडून दाखवून घेवून त्याचे लगेचच उत्थापन करावे. अन्नप्रसादाचा नेवेद्य दाखवु नये. कुमारीपूजा : नवरात्रात कुमारीपूजा हा महत्त्वाचा विधी आहे. जमल्यास दररोज एक प्रमाणे नऊ दिवस कुमारीकांची पूजा असते. न जमल्यास एक दिवस तरी कुमारीका पूजन करावे. दोन ते दहा वर्षापर्यंतच्या मुलीला ‘ कुमारीका ‘ म्हणतात. दहावर्षानंतर रजोगुण प्रवेश करण्यास सुरूवात करतो, म्हणून दहाव्या वर्षानंतर कुमारीका नाही. दोन वर्षाची ‘ कुमारी ‘, तीन वर्षाची ‘ त्रिमूर्ती ‘, चार वर्षाची ‘ कल्याणी ‘, पाच वर्षाची ‘ रोहिणी ‘, सहा वर्षांची ‘ कालिका ‘, सात वर्षांची ‘ चंडिका ‘, आठ वर्षांची ‘ शांभवी ‘, नऊ वर्षांची ‘ दुर्गा ‘, व दहा वर्षांची ‘ सुभद्रा ‘ अशी वयानुसार तिला विविध नावे आहेत. मस्तकावर अक्षता टाकून त्या वयाचे नाव घेवून तिला आवाहन करावे व तिची पूजा करावी.

६} दुर्गा-सप्तशती :

दुर्गासप्तशती मध्ये अनेक स्तुतीपर श्लोक आहेत की, ज्याद्वारे भगवतीला आठविले जाते. विश्वाचे कल्याण करणारी कल्याणरूपिणी, भौतिक सुखाचा वर्षाव करणारी नारायणी, मोक्षप्राप्ती करून देणारी निर्वाण सुखदायिनी, ज्ञानामृत पाजणारी त्रिनेत्री अशा अनेक नावांनी देवीची स्तुती त्यात आहे. देवीची सतत स्तुती केल्याने प्रज्ञाजागृत होते. सौंदर्य-लहरी : हे शक्तीस्वरूप ज्ञानावर रचलेले आहे. सौंदर्य-लहरीचे श्लोक पापापासून मुक्त आहेत. भक्तीयुक्त अंतःकरणाने लोक ते म्हणू शकतात.
देवीच्या उपासनेसाठी या श्लोकांचे पठण करणे हा अतिशय आनंददायक अवर्णनीय अनुभव आहे. म्हणून असे श्लोक रोज घरी मोठ्याने म्हणले पाहिजेत, किंवा सर्वांनी एकत्र बसून म्हणले पाहिजेत. सर्वांच्या कल्याणाची इच्छा केली पाहिजे. पूर्वी प्रत्येक घरात, देवालयात पहाटे असे श्लोक म्हणले जायचे. तसेच दुपारी आणि संध्याकाळी ही म्हणले जात.

नवरात्रात दररोज विशिष्ठ संख्येने सप्तशतीचे पाठ करावेत. हे पाठ पूजकाने स्वतः किंवा उपाध्यायांकडून करवून घ्यावेत. यामध्ये सुद्धा देवीची भरपूर स्तुती केली आहे. ‘ हे भगवती, तू इतकी दयाळू आहेस
की तुझ्या नुसत्या स्मरणाने भक्ताचे भय नाहिसे
होते. भक्ताने नुसते स्मरण केले तरी तू विद्येचे दान
देतेस, तू दारिद्र्य आणि दु:ख दूर करतेस ‘
इत्यादी स्तुतीपर प्रार्थना आहे.
हे पाठ कुळाचे कल्याणच करतात.

७} मालाबंधन म्हणजे काय?

नवरात्रात देवीचे रोज मालाबंधन करावे. पहिल्या दिवशी विड्याच्या पानाची माळ बांधावी व नंतर प्रत्येक दिवशी तिच्या रूपाप्रमाणे मालाबंधन करावे. महकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती व शेवटी ‘विजया’ ही तिची रूपे आहेत. दुसर्या व तिसर्या दिवशी रक्तवर्ण पुष्पे नंतर तीन दिवस झेंडू, सोनचाफा, शेवंती, तुळशीच्या मंजिर्या व नंतर पांढरी सुवासिक फुले ह्यांची माळ करावी. दीपप्रज्वलन : म्हणजे तेजाची पूजा. भगवंताच्या तेजाच्या पूजेने आपल्या हृद्यातील तो तेजोमय भाव जागृत व्हावा आणि तेजाने तेजाची पूजा करावी अशी कल्पना आहे. यासाठी दोन जड समया ठेवाव्यात व नऊ दिवस अखंड दीप चालू ठेवावा. तेल संपल्यामुळे किंवा काजळी झटकताना जर दिवा शांत झाला तर विचार करण्याचे कारण नाही. दिवा पुन्हा लावावा, पण सगळे व्यवस्थित असताना दिवा शांत झाला तर कुलदेवतेचा जप करावा, तिची प्रार्थना करावी, क्षमा याचना करावी.

८} फुलोरा म्हणजे काय ?

नवरात्रात देवीला फुलोरा करण्याची पद्धत आहे. यात करंज्या आणि कडक पुर्या, साटोर्या करतात. हा फुलोरा कुटूंबातील प्रथेप्रमाणे तॄतीया, पंचमी, सप्तमी, अष्टमी या दिवशी करावा. देवघरात मंडपी ठेवून हा फुलोरा बांधला जातो. पूजा करताना आपण ‘ यथादेहे तथा देवे ‘ हा भाव ठेवून पूजा करतो. त्यामुळे आपण तरी आपल्या घराला असे खरकटे बांधून ठेवू का? ते खरकटे पदार्थ बांधून ठेवण्याची पद्धत चूकीची आहे. त्यापेक्षा डब्यात ठेवून त्याचा नेवेद्य दाखवावा. नेवेद्य दाखवितो म्हणजे काय करतो ? समर्पण भावनेने अर्पण करतो. देव नेवेद्य द्विकरतो म्हणजे काय तर अर्पण करणार्याचा भाव पाहून वास घेतो.

९} होम
नवरात्रात अष्टमीला होम करण्याची प्रथा आहे, दुष्ट शक्तीचा नाश करण्यासाठीच आपण या देवी ( शक्ती ) स्वरूपाची पूजा करतो. महाराष्ट्रात देवीची साडेतीन पिठे आहेत. त्यापैकी कोल्हापूरची ” महालक्ष्मी”, तुळजापूरची “भवानी”, व वणीची “सप्तश्रुंगी” ही पूर्ण पिठे व माहुरची “रेणुका” हे अर्धपीठ आहे. कारण माहुरला फक्त तांदळा आहे. फक्त मुखपूजन आहे. तांदळा हे पार्वतीचे रूप आहे. तिथे शिवाचा लोप आहे. इतर पिठामध्ये प्रत्येक मूर्तीच्या डोक्यावर शिवलिंग आहे. म्हणजे शिवशक्ती दोन्हीही आहे.

१० } देवीच्या-सेवा कोणत्या?

श्रीसुक्तांची आवर्तने उपाध्यायांकडून करवून घ्यावीत. आणि खालील सेवा कराव्यात !
अ} कुंकूमार्चन सेवा
देवीला कुंकू हे अतिशय प्रिय आहे. कुंकू हे हळदीपासून बनविले जाते. हळद ही सुवर्णाची गुणधर्म धारण करते. ती रजोगुणी आहे. तीला ते प्रिय आहे. स्त्रीचे रूपच अग्निस्वरूप आहे. त्यामुळे लाल रंग तिला प्रिय आहे. म्हणून कुंकूमार्चन सेवेने ती प्रसन्न होते. कुठल्याही देवतेच्या मुर्तीला कुंकूमार्चन करावे, त्यामुळे शक्तीदायिनी देवता प्रसन्न होतात व आपणास सामर्थ्य प्राप्त होते, सौभाग्य देते, ऍश्वर्य देते. कुंकूमार्चन श्रीयंत्रावर करतात.

ब} तांबूल प्रदान सेवा
देवीला विडा हा आत्यंतिक प्रिय आहे. विडा हा ही रजोगुणी आहे. त्रयोदशगुणी विडा तिला आत्यंतिक प्रिय आहे. जगाच्या कल्याणासाठी तिला सत्त्वगुणापेक्षाही रजोगुणाची आवश्यकता असते. म्हणून तिला रजोगुणी पदार्थ सेवन करण्याची आवड आहे. विडा, खीर, पुरी, तळलेले पदार्थ तिला प्रिय आहेत. नवरात्रामध्ये दुष्ट शक्तीच्या संहारासाठी ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश या तिघांच्या ठिकाणी असलेली मुळ शक्ती एकत्र येवून, ही आदिशक्ती, आदिमाया, जगदंबा निर्माण झाली. ही आदिशक्ती अत्यंत प्रभावी आहे. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी दौहित्री पाडवा असतो. त्या दिवशी मातामह श्राद्ध असते. ज्यांचे वडील जिवंत आहेत पण आजोबा जिवंत नाहीत
( आईचे वडील ) आणि आजोबांना जावून एक वर्ष झाले असेल अशा तीन वर्षापेक्षा मोठ्या असलेल्या नातवास ( आईच्या मृत वडीलांस ) आजोबास तर्पण करता येते.
व्यवस्थित श्राद्धाचा स्वयंपाक करून ब्राह्मण भोजन करवून श्राद्ध विधीही करता येतो. मात्र वडील गेल्यावर दौहित्र करता येत नाही. नवरात्रात एखाद्या व्यक्तिचे निधन झाल्यास पुढिल वर्षी नवरात्र करायचे नाही असा चुकीचा समज आहे. प्रथम वर्षाची निषिद्धे जरूर पाळावीत. उत्सव महोत्सवपूर्वक साजते करण्याऍवजी धार्मिक
विधी पूर्ण करण्याकडे लक्ष द्यावे. अष्टमीच्या दिवशी घागरी फुंकणे हा चितपावन कोकणस्थ लोकांचा विधी असतो. हा कुळधर्मापैकी एक विधी आहे. त्यावेळीही शक्ती देवतेला आवाहन करून अग्नी प्रज्वलित होतोच. ती देवता तेथे उपस्थित असते. नवमीला शस्त्रपूजन असते. याचे ऍतिहासिक महत्त्व आहे. विजया दशमीच्या दिवशी देवीचा महोत्सव असतो. यावेळी देवीस पंचामृत महाभिषेक करावा.

क} सरस्वती-पूजन सेवा

सरस्वती ही सर्वोच्च स्थानावर विराजमान झालेल्या देवतांपैकी एक आहे. सर्व प्रकारच्या विद्या देणारी, विद्यादात्री, ब्रह्मज्ञान देणारी देवता असा तिचा लौकिक आहे. शारदा किंवा सरस्वती या देवात ‘ रिध्दी सिद्धी ‘ म्हणून मानलेल्या आहेत. गणपती त्यांच्याकडून कार्य करवून घेतो. षष्ठी सप्तमिला आपण त्यांचे आवाहन करून पूजन करतो. ती हंसारूढ असल्याने ‘ हंसासारखी सर्वत्र विहार करते पण हंसाला नीरक्षीर विवेक असल्याने ती त्याचा वाहन म्हणून स्विकार करते. नवनव्या प्रांतात जावून नविन नविन प्रज्ञा ती आत्मसात करते.

ड} महालक्ष्मी-पूजन :

अष्टमीला आपण महालक्ष्मी पूजन करतो. ते परमेश्वराचेच रूप आहे. लक्ष्मी याचा अर्थ एका व्यक्तीकडे लक्ष्य देणारी म्हणजे तीचे भगवंताकडे लक्ष आहे. कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर हे श्रीयंत्रावर उभे आहे. श्रीयंत्राच्या बरोबर मध्यावर देवीचा वास आहे. त्याठिकाणी कुंकूमार्चन करून श्रीसुक्ताची आवर्तने करतात. जगदंबा ही दुष्टांचा नाश करून ऍश्वर्य व ज्ञान या स्वरूपात सौभाग्य प्रदान करते. दुर्गा-महाकाली : हे शक्तीचे रूप आहे. तिचे रूप अतिशय उग्र आहे. दुष्टांचा संहार करण्यासाठीच हे उग्र रूप तिने धारण केलय. आठ हात, गळ्यात रुद्र माळा, तोडलेल्या हातांचा मेखला असे दाखवण्याचा उद्देश हाच आहे की, कोणत्याही दिशेने संकटे आली तरी ती थोपवू शकते.
जास्त भुजा आणि जास्त मुखे तिचे महाकाय स्वरूप दाखवितात. तिच्या उपासनेने अनेक सिद्धी प्राप्त होतात. तिच्या पूजा स्थानावर जावून तिची पूजा केल्यास ती दिव्य शक्ती देते.

११} उत्थापन :

आपआपल्या कुळाचारानुसार काही कुळात नवमीला तर काही कुळात दशमीला नवरात्रोत्थापन करतात. या दिवशी देवी विजया स्वरूपात असते. म्हणजे महिशासुरावर विजय प्राप्त केल्याने आपण आनंदोत्सव साजरा करतो. गोडधोड करतो. एकमेकांच्या घरी जावून अभिष्टचिंतन करतो.

सोनेप्रदान :
पराक्रम करायला गेलेल्या देवींचे भक्तगण या दिवशी विजय मिळवून येतात पण अशी गोष्ट सांगतात, विद्यारण्य स्वामिंनी गायत्री देवीची उपासना केली ती बारा वर्षांच्या नंतर त्यांना दसर्याच्या दिवशी प्रसन्न झाली. तिने सोन्या मोत्याचा वर्षाव केला त्यामध्ये आपट्याची पाने होती. हल्लीच्या कालामानानुसार सुवर्णदान देणे शक्य नाही, पण आपट्याची पाने मात्र देतात. हे सुवर्ण, पराक्रम करून आणल्याने, लहानांनी मोठ्यांना द्यायचे असते.

जप :
नवरात्रामध्ये ” जय जगदंब, श्री जगदंब ” असा देवीचा जप करावा आणि प्रार्थना करावी, ‘ हे देवी, तू बुद्धी रूपाने सर्वांच्या ठिकाणी वास कर. 卐
आपण जी व्रते आचरतो, ती आपल्या कर्तव्याचा भाग म्हणून आचरतो. त्यामध्ये मी करतो असा अहंभाव नसावा. ही व्रते आचरल्यानंतर सर्व कर्मे श्रीकृष्णार्पण करावीत म्हणजे त्यातील दोषांचे परिमार्जन होते. यावेळेस भगवंत आपली परीक्षा पहात असतो. त्यामुळे व्रतारंभ करताना परमेश्वराची शरणागत भावनेने प्रार्थना करावी व शक्तीची प्रार्थना करावी. मन स्थिर ठेवून शांत रहावे. शेवटी अपराधांची क्षमा मागून व्रत सांगता करावी.

संकलित

Posted in Uncategorized

विठाई माझी…..

विठाई विठाई     विठाई विठाई

तू माझी विठाई   सकलांची आई।।

चंद्रभागे तिरी     वसली पंढरी

भक्तीचा ग पूर   लोटला पंढरी।।

मायेचा सागर    भक्तीचा प्रसाद

आशेची साऊली  विठाई तू माझी।

सुखदुःख देख    माय निवारती

धरी कृपा छत्र    ही माय पंढरी ।।

वैखरीत नाम   वसला मायेचा

होई बघ आता  दुःखाचा निचरा

रखुमाई संगे     वाट चाले युगे

विटेवर उभा    सखा पांडुरंग।।

भक्तीत भिजते    नामात गुंतते

तुझ्याविना बाई   माझी न रहाते।।

अखंड भजन    विठ्ठल विठ्ठल 

मनात नामात    विठ्ठल विठ्ठल

विठ्ठल विठ्ठल     विठ्ठल विठ्ठल

गजर विठ्ठल   जय श्री विठ्ठल।।

पुंडलिक हरी     वासुदेव हरी

पुंडलिक वरदा    विठ्ठल श्रीहरी।।

——————————————-;;

©पल्लवी उमेश

Posted in Uncategorized

हे परमेश्वरा!…..

हे परमेश्वरा…🙏🙏

हे देवा! आता तरी थांबव
जरा बघ तू आजूबाजूला।
आपल्या त्या दरबारी तू
किती जणांना बोलावितो।।

चेला तुझा कोरोना यमराज
मुक्काम ठोकुनी बैसला।
ऐसपैस पाय पसरे बसून
जसे माहेर घर समजला।।

एकेक मायेचे पाश आमुचे
घेतो आहेस त्याच्या ‘थ्रू’ तू।
बस झाले आता तुझी नाटके
घे बोलावुनी परत त्यास तू।।

स्मशान शांतता ही भूवरी
घरटी असे एक अस्वस्थ ।
मनोबल तुटले देवा आता
शरण तुज आला हा पांथस्थ।।


©पल्लवी उमेश

Posted in Uncategorized

होलिका …

रंगोत्सवाची होळी…
फाल्गुन महिन्याचे आगमन आणि होळीचे दहन अगदी हातात हात घालून येतात. आणखी एका वर्षाला निरोप देताना, सर्वत्र पसरलेल्या दुष्ट प्रवृतींना आणि दुसवासाच्या गारव्याला ऐक्य, सत्य अन् विवेकाच्या अग्नीने राख करून, नव वर्षाचे स्वागत असंख्य रंगांच्या रंगाने करण्याचि प्रथा म्हणजे होळी.
होळीच्या अनेक कथा आहेत, सगळ्यात लोकप्रिय ती होलिका दहनाची.
भक्त प्रल्हाद भगवान विष्णुची उपासना निरंतर करत असे. हे त्याच्या पिता हिरण्यकश्यपु ह्यास काही रुचत नसे. त्याने काही ना काही प्रकाराने प्रल्हादास त्याची भक्ति बंद करण्यास सांगितले, पण प्रल्हाद काही ऐकेना. पिता एक राक्षस वृत्तीचा दानव होता, त्याला देवाचे अस्तित्व कसे पटणार! तो “देव” ह्या संकल्पनेचाच इतका द्वेष करायचा की प्रल्हादाचे अस्तित्वच त्याने संपुष्टात आणायचे ठरविले. त्याने आपली बहीण होलिका हीस लहानग्या प्रल्हादास अग्नीत आहुती म्हणून देऊन त्यास मारण्यास सांगितले. होलिकेस अग्नी-अभय प्राप्त होते. पण दुष्ट प्रवृत्तीस कुठले अभय! आहुती म्हणून अग्नी देवाने होलिका चा प्रसाद स्वीकारला. अन् प्रल्हाद आपल्या भक्तीत लीन राहिला. दुष्टत्वावर पवित्रतेचा आणि सत्याचा विजय झाला.आणि भक्त प्रल्हाद जीवित राहिला.
होळीच्या रूढी अशा आहेत, की पोर्णिमेच्या दिवशी, सूर्यास्ता नंतर, साऱ्या शुद्धी करून, पांढरी शूभ्र वस्त्र परिधान करून, होळी बांधून, तिची पूजा करावी. दूध, पुरण, तळण, ह्याचा सुग्रास नैवेद्य दाखवून, तिला पेटववी. तिला मीठ, मोहरी, धान्याची आहुती चढवावी. श्रीफळ अर्पण करावे आणि जल अर्पण करून, पूजेची सांगता करावी. प्रार्थना करावी की आपल्या सानिध्यात असणार्या सगळ्या दुष्टात्वाचा तुझ्या तेजस्वी अग्नित भस्म होऊन नाश व्हावा आणि सर्वत्र सूख, शांति व प्रेम पसरू देत. होळी रात्रभर जळु द्यावी आणि दुसर्या दिवशी सकाळी, धुळवडीची सुरूवात, ह्या शमलेल्या होळीच्या राखेला मस्तकी लाऊन करावी. काळी राख ही दुष्ट प्रवृत्ती च्या नाशाचे प्रतीक आहे, तर गुलाल हे त्यावर चांगुलपणा च्या विजयाचे प्रतीक आहे. शुभ्र वस्त्र ही मनातल्या भावनांच्या पावित्र्याचे प्रतीक आहे.
तेंव्हा हे तिन्ही एकत्र आल्यावर, किती सुंदर अर्थबोध होतो. मनाच्या पावित्र्याने दुष्टावर विजय रंगवीला.
तसा हा सण पाच दिवस चालायचा. म्हणजे पौर्णिमे पासून ते पंचमी पर्यंत. दूसरा दिवस धुळवडीचा. ह्या दिवशी गुलालाने एकमेकाना रंगवून प्रेम सर्वत्र पसरवतात. तिसऱ्या दिवशी, हळद कुंकू अभीर गुलालाने रंग खेळतात. चौथ्या दिवशी एकमेकांकडे जाउन मिठाई थंडाई वाटत वाटत सण साजरा करतात, तर पंचमी च्या दिवशी सग्ळे एकत्र येऊन, खाणे पिणे, मौज मस्ती, रंगवा रंगवी करून संध्याकाळी आपापल्या घरी परतात.
होळीचाच आणखी एक पैलू म्हणजे 
कृष्ण-लिला. ती कुणास ठाउक नाही? “कान्हा ना मारो पिचकारी..” अशा विनवण्या करणाऱ्या गोपी आणि गवळणी. आणि आपल्या खट्याळ खेळांनी त्यांना सतावणारा आपला सर्वांचा लाडका गोपाळकृष्ण.. आधी रगावणाऱ्या आणि नंतर त्याची वाट पाहाणाऱ्या गोकुळ च्या गवळणि आणि द्वारकेच्या गोपिका. आणि मग गोपळाचा कन्हैय्या झाला तेंव्हा त्याची राधा आणि सर्व त्याच्यावर प्रेम करणाऱ्या गोपी-गावाळणी. होळी चे महत्व प्रेमाशी जुळवून देतात, ज्याला कसलीही सीमा नाही, वयाचे बंधन नाही, की काळाची ओढ नाही. .
तर, होळी हे दूष्ट प्रवृत्तीच्या नाशाचे प्रतीक आहे. खरतर होळी ह्या उत्सवाचा उगम भारतातल्या उत्तर प्रांतात झाला आहे, पण आज संपूर्ण देशाने त्याला आपल्या रंगात रंगवून घेतलाय. मूळचा हिंदू सण असून आता त्यास एक सामाजिक प्रथा म्हणून बघितला जातो. राष्ट्रीय सुट्टी जाहीर असते आणि सर्व जात-पात, भाषा, वर्ण, वयाचा कुठलाहि भेद न मानता, मनसोक्त रंग लूटतात. एकमेकांना आपलंस करून घेत असतात. साथीला पुरणाची पोळी आणि थँडाई आणखीनच रंगत वाढवते. उत्साहाच्या ह्या बहुरंगी इंद्रधनूने ही अवघी पृथ्वी सजीव होते. सर्वत्र आनंदी आनंद, हर्ष अन् उल्हास पसरलेला असतो.
पांढारी शूभ्र वस्त्र घालून, पावित्रतेला मान देऊन, त्यावर प्रेमाचे, उल्हासाचे, सत्याचे, संस्कृतीचे, विवेकाचे, असे रंग चढवावे की पूर्ण वर्ष सुख शांती आणि समृद्धीच्या भरभराटीत पार बुडून जावे.
अशी ही होलिका आज मात्र कोरोना सारख्या महामारीला जाळून टाकू दे आणि जगावर आलेलं हे संकट दूर होऊ दे म्हणून आपण तिला  प्रज्वलित करूयात.

जय होलिका माते🙏🙏

© पल्लवी उमेश
होळी 2021

Posted in Uncategorized

संवाद मनीचे…..

8मार्च निमित्ताने एक मनात कल्पना आली की आज राजमाता जिजाबाई आणि राणी लक्ष्मी बाई आज काय बरं एकमेकींशी बोलत असतील?

राजमाता जिजाबाई आणि राणी लक्ष्मी बाई एकमेकींशी फोन वर बोलताना नक्की काय बोलत असतील बरं?….

बघायचे आहे का?…..

मग या मागे माझ्या गुपचूप…आवाज न करता ….शू sss! शांत…एकदम शांत रहा…

अनायसे दार उघडेच आहे…ऐकूया का?..

हम्म……

“हॅलो ssss”

…………

“हं ! हॅलो! कोण ?…..हॅलो sss कोण बोलतंय?”

“हॅलो ss, हॅलो….नीट आवाज येत नाहीय….”

“बहुदा नेट वर्क प्रॉब्लेम असावा…..थांबा हं!…..मी बाहेर अंगणात जाते….नेटवर्क सापडते तिथे……..”

“हं! हॅलोs ! येतोय का ताई आता माझा आवाज?”

“हां ss! येतोय ! कोण बोलतंय? नंबर सेव्ह नाहीय आपला.”

“अहो ताई! मी पहिल्यांदाच फोन करतेय तुम्हांला, कसा असेल सेव्ह माझा नंबर?”

“बोलतंय कोण पण ते कळेल का?….”

” अरे हो!…सांगते सांगते ताई! पण आधी माझा मुजरा नाही ,पण नमस्कार स्वीकार करावा आपण.. नमस्कार ताई !..”

“हं !नमस्कार !..बोला न तुम्ही…”

“ताई मी माझी ओळख करून देते…..

मी मनकर्णिका…..काशीच्या मोरोपंत आणि भागीरथी तांबे यांची सुपुत्री….आम्ही तांबे कुटुंब मूळचे सातारा जिल्ह्यातील धावडशी गावचे आहोत. पण माझा जन्म उत्तर प्रदेशातील काशी येथे झाला होता, म्हणून मी काशीकर…..”

“अरे हो ! म्हणजे लक्ष्मी बाई का?”

“हो हो…मीच ती ताई…”

“बोल ग बोल बाळा…कशी आहेस? अग काही दिवसांपूर्वीच तुझी आठवण झाली बघ…”

“का हो ताई?..काही विशेष?”

“अग सहज…महिला दिन आला की तुझीच तीव्रतेने आठवण सर्वांनाच होते बघ….”

“हो न ताई! माहीत आहे मला….”

“अग ! आता प्रत्येकाच्या घरी जसा शिवबा जन्माला यावा वाटतो, तशी प्रत्येकाकडे एक झाशीची राणी पण जन्माला यावी वाटते बरं!…….नव्हे तिला तसे आज घरोघरी घातक पुरुषी वृत्ती ठेचायचे शिक्षण ही दिले जात आहे,ही कौतुकाचीच बाब आहे…”

” ताई खरंच! आता भारतीय समाज बदलायला लागलाय…पण लोक मात्र आपापसात जमवून घेत नाहीत असे दिसतेय….बाहेरची संकटे ओळखून आपापसात सामंजस्याने राहिला हवे….

तुमच्याकाळी मुघलांचा त्रास होता..पण जनता एकत्र एका छताखाली होती…तुम्ही शिवबांना उत्तम शिकवण देऊन उत्तम गुरूच्या मार्गदर्शनाने स्वराज्य रक्षणाचे उत्तम धडे दिलेत…त्यात हयगय केली नाहीत…प्रसंगी अति कठोर ही झालात…

पण शिवबांना त्याच्या ध्येयापासून न डगमगता पुढे जाण्यास प्रवृत्त केलेत..म्हणून शिवबा राजा शिव छत्रपती झाले ..ते केवळ आपल्या छायेच्या कठोर मुत्सद्दी मार्गदर्शनानेच ताई !”

“हो ग बाळा! आमचा काळ वेगळा होता…शिवबाचे पितृछत्र हरवले होते…सती जावे  की शिवबाला संभाळ करून राष्ट्रनिर्माण करावे ?..हे दोनच मार्ग माझ्या समोर होते त्यावेळी….मग मी माझ्या मातीचा विचार करून मागे फिरले बघ!….

आणि शिवबात राष्ट्र प्रेम जागविले….त्याला मार्गदर्शन केले…आई भवानीच्या कृपेने सारं घडत गेलं ग…मी मात्र निमित्तमात्र हो!सारं श्रेय शिवबा आणि त्या जिवास जीव देणाऱ्या मावळ्यांचे हो !…..”

” हो न….म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराज माझे आदर्श आहेत ताई !….मी खूप मानते त्यांना..त्यांना ही माझा मानाचा मुजरा सांगाल न ताई!..”

“हो ग नक्की सांगेन….

बरं तू कशी आहेस? आणि दामोदर कसा आहे ग?….. ब्रिटिशांनी तुला खूपच त्रास दिला न? ….आपलेच लोक फितूर झाल्याने तुझ्यावर चहु बाजूंनी हल्ला केला गेला, हे ऐकलं मी……. खूप राग आला होता मला…..पण बघत बसण्या पलीकडे मी काहीच करू शकले नाही……पण एक प्रश्न पडला मला ,की इतक्या लहान वयात म्हणजे 21 /22 वर्षांची जेमतेम तू….एवढं धाडस कसं काय तुझ्यात?… ते ही एव्हढ्याच्या चिमुकल्या दामोदरला पाठीशी बांधून तळपत्या तलवारीनिशी झाशी वाचवायला रणांगणावर एका विद्युलते सारखी चमकत होतीस बाळा…….खूप खूप अभिमान वाटला मला…”

“काय करणार ताई …हे परकीय लोक म्हणजे आपल्या देशाला लागलेले ग्रहण आहे नुसते….आपण मुघल,ब्रिटीश यांच्याशी लढलो, तर आता चीन, पाकिस्तान त्रास देताहेत आपल्या देशाला….

पण आपण काही कमी नाही हा इतिहास जागवताहेत बरं का आपली पुढची पिढी , यातच खूप समाधान वाटतंय….”

” हो ग! आणि आपल्यावेळी तलवारी होत्या…गनिमी कावे करून, किंवा प्रत्यक्ष समोरासमोर युद्ध होत होतं…..काही दिवसात निकाल लागायचे….पण आता तसे नाही….तू बघतेस न….सीमेवर जरी जवान सिद्ध असले लढायला, तरी मशिनग्नस, फायरींग,आणि हवाई हल्ले…क्षेपणास्त्र,…बलेस्टिक मिसाईल्स…पाणबुड्या….फ्रिगेट…मोठमोठे  वॉरशीप्स….इंटरनेट हल्ले ….किती सांगू?…..किती प्रगती झालीय……संगणकात ही प्रगती होऊन कुठे काय चाललंय हे क्षणार्धात कळतंय….”

“हो न…खूपच प्रगती…पण ताई सध्याची परिस्थिती थोडी खटकतेय मला….आज काल लोकसंख्या प्रचंड वाढलीय, आपापसात मतभेद वाढलेत, स्रियांवर अत्याचार वाढलेत…. स्त्रिया शिकल्या तरी अजूनही असुरक्षित आहेत….माझ्या बाबांनी जसे मला लहानपणी युद्धकलेचे बाळकडू दिले, तसे आज मुलींना लहानपणापासून नाजूक न ठेवता किमान स्वसंरक्षणाचे  बाळकडू पाजायला हवे……म्हणजे कुणाची टाप आहे तिच्याकडे वाईट नजर टाकायची?,..हो न?”

” हो ग…तू म्हणतेस ते खरंय ! आमच्या वेळी स्त्रीकडे खूप आदरानेच बघितले जायचे.एवढेच नव्हे, तर कल्याणच्या सुभेदाच्या सुनेला …एका स्त्रीला शिवबाने आदर देऊन सन्मान करून तिला परत पाठवले होते…..तर स्त्री वर अत्याचार करणाऱ्याचे हात ही तोडले होते……ही परंपरा पुढे ही जपली गेली होती….शिवबा स्त्रियांना नेहमीच आदराने आणि सन्मानानेच वागवत असे. पण आता तू म्हणतेस तशी परिस्थिती आहे  खरं! पण आज स्त्रियांचे प्रगत रूप ही बघितलेस न!अगदी अचंबित व्हायला होते हो! आज त्या पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून कामे करतात……. ,ते ही घरच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत! आज कुठल्या क्षेत्रात नाही स्त्री हे शोधणाऱ्याला बक्षीस द्यावे लागेल म्हणते मी!…हो न?..”

” तर हो! सायकल ,रिक्षा ते विमान ,काही विचारू नका….त्या अंतराळात सुद्धा वास्तव्य करून आल्यात….शिवाय देशाचे पंतप्रधान, राष्ट्रपती पद ही भूषवतात…. समाजात आज अशा असंख्य स्त्रिया दिसतील, की ज्या दशभुजा होऊन एकाचवेळी अनेक कामे सांभाळत आहेत…

कोमल,प्रेमस्वरूप,व वात्सल्य रूपा बरोबर ती प्रसंगी महिषासुर मर्दिनी ही होते, आणि…..”

“आणि प्रसंगी झाशीची राणी सुद्धा….”

“हा हा हा….आणि कडक जिजाऊ पण बरं ताई…”

“हा हा हा….बरं ! चल सदरेवर जायचंय मला आता…वेळ झालीय…खोळंबले असतील सगळे….

तू अजून सांगितलेच नाहीस, फोन का केला होतास?…..एक सांगू का तुला?..”

“हं…”

“तुझ्याशी बोलताना किनई असे वाटलेच नाही ,की आपण प्रथमच बोलतोय…. खरंतर किती विभिन्न काळातील आपण दोघी….पण गप्पा कशा मस्त जमत गेल्या, हो न!  वयात ही एवढे अंतर असून बरोबरीच्या जणू सख्याच  आपण!….”

“हो न ताई! मला ही सुरुवातीला थोडं दडपण आलं होतं तुमच्याशी बोलताना…पण नंतर अजिबात नाही……”

“हं..”

“ताई !तुम्हांला अशासाठी फोन केला होता की  उद्या जागतिक महिला दिन सर्वत्र साजरा करत आहेत….दरवर्षीच करतात….मग विचार केला,की आपण का करू नये?…म्हणून मनात होतंच खूप दिवसा पासून….आणि म्हणलं करू साजरा हा दिवस….”

“अरे वा!….मस्त कल्पना आहे….कोण कोण आहे? आणि संकल्पना काय आहे?”

” खूप जणी आहे अहो! राणी ताराराणी बाई, राणी चेन्नम्मा,कॅप्टन आझाद हिंद सेनेच्या लक्ष्मी सहगल, अहिल्याताई, सावित्रीबाई, सई बाई ,रमाबाई रानडे,आनंदीबाई जोशी,मदर तेरेसा, अँनी बेझन्ट, इंदिरा गांधीपण आहेत……

 शिवाय ती कल्पना चावला पण आहे. आणि नुकत्याच सामील झालेल्या सुषमा स्वराज पण आहेत…खूप जणी आहेत…”

“बरं बरं !….पुढे?”

“अहो ताई! तुम्हांला एक विनंती आणि आग्रहाचे निमंत्रण मी सर्वांच्या वतीने देतेय, की या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान तुम्ही भूषवायचे !….ही सर्वांची मनापासून इच्छा आहे….ती तुम्ही मान्य करावी ताई, एवढ्यासाठीच हा फोन केला होता मी…..”

“ओह! बरं …पण तुमचा उद्देश काय या संमेलनाचा?”

” आज अनेक स्त्रिया अशा आहेत की ज्यांना पुढे जायचा नेमका मार्ग दिसत नाहीय….अशा भगिनींना आपण मार्गदर्शन करून प्रोत्साहित करणे….स्वावलंबी आणि स्वाभिमान बाळगून स्वतःची प्रगती सन्मानाने कशी करावी याचे मार्गदर्शन….”

“मस्त आहे कल्पना…”

“शिवाय आपल्या पैकी बर्याच जणींकडे ही शिकवण्याची अनुभवातून आलेली हातोटी आहे…सगळ्याच तयार आहेत मार्गदर्शन करायला…..उत्सुक सुद्धा….तुम्हीं पण येऊन अध्यक्ष स्थानावरुन शिवाजी राजेंना आपण कसे तयार केले, किंवा ते छत्रपती होण्यात आपला काय सहभाग होता ते सांगून मार्गदर्शन करावे…असे वाटते..”

“हो जरूर येऊ आम्ही. नक्की येऊ. मला ही भारतीय सर्व स्री जातीशी संवाद करायला निश्चितच आवडेल, आणि तुम्हां सर्व काळातील कर्तबगार स्त्रियांना भेटायला ही .

विशेषतः तुला ! …सर्वात लहान असून कर्तव्यात महान आहेस हो! ही कल्पना सुद्धा तुलाच सुचू शकते….खूप आवडेल…..मी येते नक्की …!”

” धन्यवाद ताई ! मी बरोबर वेळेत तुम्हांला न्यायला येते !……तुमच्याशी बोलून खूपच छान वाटले मला ही ….आता प्रत्यक्ष उद्या भेटतेय… कल्पनेनेच खूप भारी वाटतंय ताई!……”

“हं… मला ही…चल बाय ग !..”

“हो ताई परत एकदा नमस्कार ताई! 

बाय ss…”

———————————————

©पल्लवी उमेश

जयसिंगपूर